کتابخانه عمومی شهید باهنر نسیم شهر

مجموعه سازي و خدمات تحويل مدرك/ حميد محسني

تعریف مجموعه سازی

مجموعه سازی واژه ای است به معنی عمل یا فرآیند تهیه،خریدن یا کسب یک چیز معنی شده است که در فرهنگ کتابداری به معنی فراهم آوری یا مجموعه سازی برای کتابخانه یا مراکز اطلاع رسانی تعیرف شده است.

® هدف اصلی مجموعه سازی،دسترس پذیز ساختن محتوا است.

عوامل مؤثر بر مجموعه سازی عبارتند از:

1-     حجم زیاد انتشارات

2-     کمبود منابع مالی

3-     کمبود فضا و تحولات فنی

® به حجم زیاد انتشارات،پدیده انفجار اطلاعات هم گفته می شود که از مشکلات اساسی این مورد آلودگی یا تورم اطلاعات است و در کنار این مشکل باید به کمبود منابع مالی کتابخانه ها نیز اشاره کرد.

®با گسترش روز افزون امانت بین کتابخانه ای،اشتراک منابع و خدمات تحویل مدرک در می یابیم که کتابخانه ها سیاست دسترسی به منابع اطلاعاتی را به شکل فزاینده ای جایگزین و مکمل سیاست نگهداری و مالکیت منابع اطلاعاتی نموده اند که در این صورت کتابداران باید به این نکته توجه کنند که:

1-     تهیه تمامی منابع اطلاعاتی ممکن نیست.

2-     تهیه تمامی منابع اطلاعاتی اقتصادی ممکن نیست.

3-     بسیاری از منابع اطلاعاتی دارای معادل چاپی نیستند

4-     بسیاری از منابع اطلاعاتی در شبکه های رایانه ای بطور رایگان قابل دسترسی اند.

5-     در انتخاب منابع اطلاعاتی باید به موجود بودن آن توجه کافی داشت.

6-     در انتخاب منابع اطلاعاتی،به اشتراک در خرید منابع اطلاعاتی یا کتابخانه های دیگر توجه داشته باشیم.

انواع منابع اطلاعاتی عبارتند از:

چاپی و غیر چاپی-کتابی و غیر کتابی-اسناد و مدارک چاپی کتاب و غیر کتابی-منابع مرجع و غیر مرجع-کاغذی و الکترونیکی-اختصاصی و عمومی –درسی و غیر درسی-دیداری و شنیداری

تعریف یونسکو از کتاب

کتاب معمولاً از 48 صفحه بیشتر و بطور مستقل باید صحافی شده باشد و به کمتر از این مقدار،جزوه یا رساله می گویند.( این نوع تعریف جامعیت ومانعیت لازم را ندارد) در این تعریف استفاده از نخ یا صحافی یکی از ارکان اساسی تعریف است.

تعریف کتاب از نظر دکتر هوشنگ ابرامی:

کتاب دارای تعریفی 4 بخشی است که عبارت اند از:1- کتاب یک رسانه گروهی است 2- در ان مطالبی ضبط شده باشد.

3- قابل انتقال باشد.4- بازیابی مطالب ان از نظر زمان و مکان محدود نباشد.

منابع چند رسانه ای

منابعی هستند که در آن ها بطور همزمان از بیش از 2 رسانه مانند صوت – تصویر – متن – گرافیک و فیلم متحرک استفاده گردد و خواننده به هنگام مطالعه یک متن می تواند  از تصاویر  یا صدای مرتبط با آن نیز استفاده کند.

مهم ترین دلایل رونق کتاب های الکترونیکی:

1- هزینه پایین توليد کتاب؛

2- هزینه پایین و سرعت توزیع؛

3- هزینه پایین ویرایش اطلاعات و سرعت روز آمدسازی؛

4- قابلیت های راهبری توسط کاربر؛

5- قابلیت وسیع جستجوی اطلاعات از طریق فرم اقراهای کاربردی؛

پيايندها یا نشریات ادواری:

نشریاتی هستند که بطور مسلسل و درفاصله زمانی معین یا غیر معین منتشر می شوند  وقاعدتا بطور نامحدود ادامه می یابند و شامل:مجلات – سالنامه – یادبودها و خلاصه مذاکرات و نظایر آن میشود.

® پیایند ها شامل نشریاتی که به شکل نامنظم منتشر می شوند اما خصوصیات مجله را دارند نیز می شوند و در واقع پیایند نسبت به ادواری،واژه ای عام تر است.

® شماره استاندارد بین المللی پیایند (آی.اس.اس.ان[1]) شماره انحصاری،ثابت و بدون تغییر هر پیایند محسوب می شود که از طریق سازمان بین المللی مربوط به هر عنوان پیایند اختصاص می یابد تا از دیگر پیایند ها متمایز گردد.

نمایه ها و چکیده نامه ها:

نمونه ای از پیایند ها و یکی از مهمترین ابزارهای مرجع و کنترل کتابشناختی هستند که امروزه علاوه بر شکل چاپی به صورت الکترونیکی نیز منتشر می شوند.

®استادار های کتاخانه های دانشگاهی ایران توصیه می نمایند بین 30 تا 70 درصد بودجه خرید منابع اطلاعاتی دانشگاه ها به اشتراک مجلات اختصاص می یابد.

مجلات الکترونیکی به انواع گوناگون تقسیم می شوند.

1- براساس نوع محصول؛2- براساس وجود قرینه چاپی؛3- براساس نوع فناوری؛4- براساس روش تهیه؛5- براساس نمونه خوانی و ویراستاری؛ 6- براساس محل نشر

® سی.ای.کوادرا انواع مجلات الکترونیکی در اینترنت را بر اساس نوع محصول به دو دسته تقسیم نموده است.

الف) مجلات ردیف اول:که حاوی متن کامل مقاله هستند

ب) مجلات ردیف دوم: که حاوی متن کامل نیست وفقط استنادها یا مراجع واطلاعات کتابشناختی مقالات را در موضوعات مختلف پوشش می دهد.

مجلات الکترونیکی بر اساس وجود قرینه چاپی به دودسته تقسیم می شود.

1-مجلات کاملاً الکترونیکي.2-مجلات دارای معادل چاپی

د.ریت[2] مجلات الکترونیکی را بر اساس نوع فناوری به 3 دسته تقسیم می کند.

1- مجلات دورن خطی.2- دیسک نوری.3- دیسک لرزان

مجلات درون خطی یا پیوسته از طریق ارتباط راه دور رایانه ای با رایانه میزبان یا خدمت دهنده دریافت می شوند.

آن آکرسون[3] مجلات الکترونیکی را براساس روش تهیه به 4 دسته تقسیم می کند.

1-     مجلاتی که از طریق اشتراک تهیه می شوند.2- مجلاتی که از طریق بستن قرارداد تهیه می شوند.3- پرداخت هزینه برای
مقاله ای خاص.4- مجلات رایگان

مجلات الکترونیکی بر اساس محل نشر به 3 دسته تقسیم می شوند:

الف ) متمرکز: این نوع مجلات در رایانه ذخیره شده که استفاده کنندگان فقط می توانند از راه دور و به صورت درون خطی با استفاده از خطوط تلفن یا اجاره ای به آن دسترسی پیدا کنند اما به صورت الکترونیکی برای متقاضی ارسال نمی شوند.

ب) غیر متمرکز: این مجلات به صورت بسته های نرم افزاری مانند دیسک نوری از طریق اینترنت برای مشتریان ارسال می شود.

ج) ترکیبی از متمرکز و غیر متمرکز: در این سیستم با استفاده از فناوری ویدئو دیسک[4] و از طریق ریز رایانه[5] به سیستم بازیابی اطلاعات رایانه های بزرگ اتصال برقرار می شود.

مهم ترین منابع اطلاعاتی در زمینه اسناد و مدارک چاپی و الکترونیکی غیر کتابی عبارتند از:

1- پروانه ثبت اختراع 2- پایان نامه 3- انتشارات دولتی 4- انتشارات سازمان های بین المللی 5- جزوه ها 6- بروشورها
7- مجموعه مقالات گردهمایی ها 8- استاندارها 9- دفترچه راهنمای فنی( کاتالوگ)

پایان نامه:

تنها مرکزی که در ایران به جمع آوری،سازماندهی و انتشارات پایان نامه های موجود در کشور می پردازد،مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران می باشد که به دلیل همکاری ضعیف مراکز دانشگاهی،دارای جامعیت لازم نیست.

انتشارات دولتی:

به انتشارات رسمی،آموزشی،توصیفی یا تاریخی که بوسیله ناشر دولتی برای مجلس یا قسمت دیگری از سازمان های دولتی منتشر می شود،انتشارات دولتی گفته می شود که طبق قرار داد یونسکو مبنی بر مبادله انتشارات رسمی و اسناد دولتی در سال 1958،"انتشارات رسمی آن است که به دستور دولت و یا هزینه دولت منتشر شده باشد.

پروانه ثبت اختراع:

پروانه ثبت اختراع حاوی مشخصات فنی طرح یا محصولی است که در هر کشور به وسیله اداره ثبت اختراع و به نفع مخترع یا طراح به ثبت می رسئ و از این طریق امتیاز بهره برداری از پروانه ثبت اختراع،برای مدتی محدود که معمولاً بین
15 تا 20 سال است به اشخاص داده می شود.

استاندارد:

آنچه طبق قرار داد،سنت،یا قوانین، نمونه ای برای سرمشق بکار می رود و اجرای آن قبول عام یابد.استاندارد گویند.

تعداد صفحات یک جزوه مطابق با اسشتاندارد یونسکو،حداکثر 49 صفحه و از این تعداد به بالا کتاب نامیده می شود.

تعریف بروشور در اصطلاحنامه کتابداری :

1- اثری چاپی کوتاه شامل چند برگ که با نخ یا سیم به هم دوخته شده باشد و به عبارت دیگر،تجلید نشده باشد.از لحاظ ادبی یک اثر دوخته شده را بروشور گویند.

2- برگ کوچک تا شده حدوداً دویا چهار صفحه،که روی آن یا پشت و روی آن مطالبی چاپ شده باشد.ولی دارای دوخت یا جلد نباشد.

مهمترین مواد دیداری و شنیداری:

·        فیلم-اسلاید-فیلم استریپ-نوار ویدئویی-نوار صوتی-دیسک های فشرده و میکروفرم

·        فیلم: فیلم ها در اندازه های 16 و 35 میلیمتری هستند و در کتابخانه ها معمولاً از فیلم های 16 میلیمتری استفاده می کنند.

·        فیلم استریب: حلقه ای از فیلم( معمولاً 16 یا 35 میلیمتری) شامل تصاویر متوالی که باید تک تک دیده شود.

·        اسلاید: یک واحد تصویری کوچک از فیلم مثبت که در قالب محکمی قرار گرفته و بوسیله اسلایدنما بر روی یک صفحه قابل رویت است.

·        میکروفرم: ریز شده مواد چاپی یا گرافیکی به نحوی که با چشم و بدون وسایلی که آن را بزرگ کند،قابل استفاده نباشد.

·        انواع میکروفرم:برگه های روزنه دار،میکروفیلم،میکروفیش و میکرواپک؛

·        میکروفیش: یک برگ مسطح فیلم که استاندارد آن 148×105 میلیمتر (6×4اینچ) . 125×75 میلیمتر (5×3 اینچ) است.

·        از میکروفیش ها معمولاً برای ذخیره اطلاعات در کتابخانه ها به خصوص شماره های گذشته مجلات استفاده می کنند.

·        یکی از مهمترین مشکلات استفاده از میکروفیش وابستگی آن به دستگاه میکروفیش خوان است.

دیسک های فشرده[6]: دیسک های فشرده با عناوین دیگری همچون دیسک های نوری[7]،دیسک های لیزری[8]، محملی است با ظرفیت ذخیره بالا که متون مختلف همچون کتاب،مجله،تصاویر و صوت به صورت جداگانه یا باهم بر روی آن ذخیره و بازیابی می شود.

مهم ترین خصوصیات دیسک های فشرده:

     سرعت بازیابی اطلاعات، ظرفیت ذخیره بالا، کیفیت و دوام

     میکروفیش و میکروفیلم، برای ذخیره اسناد آرشیوی مناسب هستند  با اين وجود برای ذخیره منابع پراستفاده مناسب نیستند.

مهم ترین فرآیند های نشر:

1- تولید محتوا 2-آماده سازی فنی و محتوا 3- چاپ 4- بازاریابی و توزیع

مهم ترین گروه های تولید کننده محتوا عبارتند از: نویسندگان،مترجمان و ویراستاران

مهم ترین گروه هایی که در آماده سازی محتوا دخالت دارند عبارتند از: ناشران، حروفچین ها، نمونه خوان ها، صفحه بندها، گرافیست ها و لیتوگراف ها

نمونه خوانی

نمونه خوانی عملی است که از طریق آن افرادی برای جلوگیری از اشتباهات تایپی،متن حروفچینی شده را با متن اصلی مقابله می کنند. به این افراد نمونه خوان[9] می گویند.

     چاپ و نشر مرحله اي است پس از آماده سازي محتوا كه معمولاً با سرمايه گذاري ناشر و توسط گروه هاي ثالث مانند ليتوگراف ها و چاپخانه ها انجام مي شود.

     آخرين مرحله در فرايند نشر تبليغ، بازاريابي، توزيع و فروش است.

     در نظام توزيع كتاب در ايران،ناشر، كتاب را با تخفيفي 20 تا 40 درصد در اختيار مراكز عمده پخش كتاب قرار مي دهد كه مراكز پخش هم كتاب را با تخفيفي بين 10تا20 درصد در اختيار كتابفروشي ها قرار مي دهند.

مهم ترين مسائل و مشكلات نظام توزيع كتاب در ايران عبارتند از:

1.       متمركز شدن مراكز عمده پخش در تهران و عدم دسترسي افراد و كتابفروشي هاي مستقر در شهرستانها به آنها

2.       عدم توزيع درست انتشارات توسط ناشران دولتي

3.       عدم وجود كتابفروشي هاي معتبر در مراكز شهرستانها

4.       عدم اطلاع رساني ناشران و مراكز پخش نسبت به اطلاع رساني در حوزه كتاب هاي موجود در بازار

5.       ناشران،مراكز پخش و كتاب فروشي ها از نظام ارتباطي،مالي و اداري خوبي برخوردار نيستند

عدم استفاده درست از اينترنت بعنوان ابزار تبليغ جهت نشر كتاب

     بطور كلي قيمت هر كتاب يا مجله چاپي بر اساس فرمول زير محاسبه مي گردد:

1- هزينه حروفچيني2- نمونه خواني3- صفحه بندي4- ويراستاري5- طراحي گرافيكي

·        با افزايش شمارگان مي توان قيمت واحد هر كتاب را كاهش داد و برعكس در صورتي كه شمارگان كتاب پايئن باشد،قيمت هر واحد كتاب به نسبت آن افزايش  مي يابد.

·        بسياري از منابع كه  عمدتاً شامل پايگاه هاي اطلاعاتي،منابع مرجع و مجلات هستند همزمان به شكل هاي مختلفي منتشر مي شوند و هر كدام روش قيمت گذاري متفاوتي دارند.1- نسخه چاپي.2- نسخه الكترونيكي.3-استفاده از خدمات ميزبانان درون خطي؛

·        ديسك هاي نوري معمولاً به دو شكل مورد استفاده قرار مي گيرند: 1-تك كاربره[10] 2- چند كابره[11]

·        قيمت نسخه هاي تك كاربره معمولا ثابت و مشخص است درحاليكه قيمت گذاري نسخه هاي چند كاربره بسيار پيچيده تر از قيمت تك كاربره است.تفاوت قيمت در نسخه هاي چند كاربره،براساس تعداد افرادي كه همزمان از پايگاه استفاده مي كنند سير صعودي پيدا مي كند.

خدمات تحويل مدرك:

     افزايش مجلات اينترنتي و قيمت بالاي اشتراك سالانه شيوه هاي جديدي را رونق داده است كه به آن خدمات تحويل مدرك گويند.

·        با انتشار هر منبع اطلاعاتي دو نوع حق يا مالكيت براي نويسنده اثر يا ناشر آن به رسميت شناخته مي شود، مالكيت مادي و مالكيت معنوي يا فكري

 

مالكيت معنوي اثر:

     اين نوع مالكيت كه به آن مالكيت فكري هم گويند ناظر براين مسئله است كه توليد كنندگان آثار فكري يا معنوي،مالك آثاري هستند كه خود توليد كرده اند كه اين نوع مالكيت،حقوق ديگري را براي صاحب آن بوجود مي آورد كه به آن مالكيت مادي هم مي گويند.

·        امتياز معنوي يك اثر همواره متعلق به صاحب اثر است و بايد در اثري كه منتشر مي شود قيد گردد. مگر آنكه صاحب اثر و ناشر براي درج عدم نام صاحب اثر توافق كرده باشند.

حق نسخه برداري:

     قانوني است كه بر اساس آن،از ناشر يا پديد آورنده اثر در مقابل نسخه برداري غير قانوني محافظت مي كند كه اين قانون در پيمان ژنو از سوي يونسكو به عنوان قرارداد جهاني به تصويب اعضا رسيده است.عبارت" حق چاپ محفوظ[12]" يا " همه حقوق محفوظ" نشان دهنده آن است كه افراد ثالت بدون اجازه حق نسخه برداري از كل اثر يا بخشي از آن را ندارند.

نشر رو ميزي[13]:

     نشر رو ميزي به معني انجام تمامي فرايند هاي نشر مانند حروچيني،صفحه بندي،ليتوگرافي،چاپ و صحافي يك كتاب يا مجله بر روي ميزي است كه تمام تجهيزات مورد نياز مانند رايانه و غيره در آن جاي داده شده است.

     رواج نشر روميزي به تنهايي نشان دهنده تأثير عميق فن آوري اطلاعات بر نشر سنتي است.

سه ركن اساسي كتابداري:

1- مجموعه سازي 2- سازماندهي اطلاعات 3- ارائه خدمات اطلاع رساني

·        كار مجموعه سازي،سازماندهي،حفاظت،نگهداري و بازيابي اطلاعات توسط ناشران يا مراكزي غير از كتابخانه ها و كتابداران صورت مي پذيرد.

 

انواع كتابخانه ها:

1-     كتابخانه ملي.2-كتابخانه عمومي.3-كتابخانه آموزشگاهي.4-كتابخانه دانشگاهي.5-كتابخانه اختصاصي

از وظايف اصلي كتابخانه ملي:

از وظايف اصلي كتابخانه ملي مي توان  به جمع آوري،حفاظت و نگهداري از منابع مكتوب يك كشور كه در داخل يا منابعي كه در خارج از كشور منتشر شده باشداشاره كرد.اين نوع كتابخانه ها با بودجه دولت اداره مي شوند.

مجموعه سازي در كتابخانه هاي ملي:

مجموعه سازي در کتابخانه های ملی کشوره ، بیشت بر اساس قانون واسپاری می باشد که بر اساس این قانون،تمام ناشران و تولید کنندگان کتاب،مجله وسایر منابع اطلاعاتی موظفندحداقل 1 نسخه از آثار خود را بصورت رایگان در اختیار کتابخانه ملی قرار دهند.

® کتابخانه مرکزی،دانشکده ایو بخشی از انواع کتابخانه های دانشگاهی محسوب می شود.

عوامل موثر برسیاست گذاری مجموعه سازی منابع و مجموعه کتابخانه دانشگاهی:

1-     تعداد،دامنه و عمق برنامه های آموزشی و پژوهشی رشته های کارشناسی

2-     تعداد،دامنه و عمق برنامه های آموزشی و پژوهشی رشته های کارشناسی ارشد و بالاتر

3-     میزان پژوهش هایی که به منابع کتابخانه ای نیاز دادر.

4-     کمیت و کیفیت منابع موجود در رشته مورد نظر

5-     بهای نسنتی مواد و منابع کتابخانه ای در رشته مورد نظر

6-     تعداد و نوع استفاده کنندگان کتابخانه (دانشجو،استاد،پژوهشگر و جز آن)

7-     میزان دسترسی به منابع سایر کتابخانه ها

8-     سیستم های کامپیوتری وامکانات استفاده از شکبه های اطلاعاتی

 

کتابخانه عمومی:

کتابخانه ای که توسط یک سازمان دولت محلی یا مرکزی و یا توسط سازمان های دیگری که مجاز به اقدام در این زمینه هستند.تاسیس و بودجه آن تدارک می شود و بدون تعصب و تبعیض در دسترس تمام کسانی که مایل به استفاده از آن هستند.قرار می گیرد کتابخانه عمومی می گویند.

بیانه سازمان یونسکو در خصوص اهداف کتابخانه های عمومی :

1-     مدد به آموزش جهانی و مادام العمر

2-     تسهیل قدردانی از دستاورد بشر در زمینه دانش و فرهنگ

3-     وسیله عمده برای در دسترس قرار گرفتن پیشینه اندیشه ها و عقاید بشر در اختیار همگان

4-     دمیدن روحی تازه در بشر

5-     یاری رساندن به دانش آموزان و دانشجویان

6-     فراهم آوری اطلاعات فنی،عملی و جامعه شناختی باب روز و تازه

®بودجه کتابخانه های عمومی معمولاً از طریق بودجه های عمومی شهرداری تأمین و توسط هیات امنا اداره می شود.

کتابخانه های تخصصی:

کتاخانه تخصصی،واحدی است از یک سازمان که هدف آن فراهم ساختن اطلاعات خاص برای پیشرفت کار سازمان یا یا برای گروه محدودی است و بطور کلی کتابخانه ای است که نه آموزش باشد نه دانشگاهی،نه عمومی نه ملی.

به کتابخانه تخصصی،کتابخانه اختصاصی نیز می گویند.

مجموعه سازی در کتابخانه های تخصصی بیشتر به موضوعی خاص یا مجموعه ای از موضوعات مرتبط به هم محدود می شود.

در کتابخانه های اختصاصی سرعت و کیفیت تهیه اطلاعات و خدمات بسیار مهم است.

 

اصول کلی انتخابات منابع اطلاعاتی :

1-     شناسایی اهداف کتابخانه

2-     تعیین جامعه کتابخانه

3-     شناسایی نیاز های اطلاعاتی بالفعل و بالقوه جامعه کتابخانه

4-     شناخت محدودیت های کتابخانه

5-     شناخت مزایای انواع منابع اطلاعاتی

6-     جامع نگری

7-     سرعت تهیه

8-     تناسب در مجموعه سازی

اصول کلی انتخاب متاب از دیدگاه هوشنگ ابرامی :

1-     جامعه کتاب خوان

2-     موضوعات مرتبط و مورد علاقه جامعه کتاب خوان

3-     عدم تعصب در انتخاب موضوع خاص

4-     مد نظر قرار دادن هدف کتابخانه و نیاز خواننده کتاب

5-     تناسب مجموعه کتابخانه با تقاضای جامعه

6-     امانت بین کتابخانه ای

7-     توجه و دقت در مورد گزینش کتاب

8-     احترام به سلیقه افراد در انتخاب کتاب

اصول پنجگانه رانگاناتان و انتخاب کتاب:

1-     کتاب ها برای استفاده اند

2-     هر خواننده باید بتواند کتابش را بیابد

3-     هر کتاب باید خواننده ای داشته باشد

4-     در وقت خواننده باید صرفه جویی شود

5-     کتابخانه یک ارگانیسم رو به رشد است

پیام قانون اول تا پنجم رانگاناتان :

1-     کیفیت گیرای اثر

2-     حمل و نقل اسان کتاب

3-     سبک ساده و روشن

4-     کتاب کودکان ونوسوادان باید دارای تصاویر زیاد باشد

5-     یک مانند یک سلول آدمی است که میمرد و جای ان را یافته ای دیگر مگیرد

سیاست های انتخاب کتاب برای مجموعه سازی :

تعریف : مجموعه باید ها و نباید ها ، اهداف ، راهبردها ، محدودیت ها ، اولویت ها

ضرورت تدوین سیاست های انتخاب از دیدگاه ریچارد کیگاردنر:

1-     الزام کارکنان و مدیران کتابخانه به اهداف کتابخانه

2-     اولویت در تخصیص بودجه به نیاز های کوناه مدت و بلند مدت به جامعه کتابخانه

3-     پرهیز از یک سو نگری و توجه به تمامی جامعه کتابخوان

4-     مشخص شدن استاندارد های کیفی انتخاب و وجین

5-     تسهیل همکاری بین کتابخانه ای

 

خط مشی (بیانیه انتخاب منابع اطلاعاتی) شامل بخش های زیر است:

1-     مقدمه

2-     فلسفه و هدف

3-     بیانیه انتخاب (قسمت اصلی سیاست مجموعه سازی است)

4-     ناحیه مشکلات

5-     شکل های خاص

6-     هدایا

7-     وجین

8-     آزادی افکار

9-     بازنگری

تعدا اعضای کمیته انتخاب عبارتنداز :

1-     یک نفر کتابدار که بهتر است در بخش مجموعه سازی انتخاب شود

2-     مسئول کتابخانه یا نماینده او

3-     متخصصین موضوعی

4-     مسئول بخش سفارش یا نماینده او

5-     مشاورین

6-     مسئول امور مالی

تعریف و اهمیت ابزار های نتخاب :

تعریف:ابزار های انتخاب منابع اطلاعاتی ابزار های هستند که شناسایی و انتخاب منابع را برای کتابداران و افراد تسهیل می کنند

 

انواع ابزا های انتخاب :

1-     فهرست انتشارات سازمان ها و انجمن ها

2-     فهرست ناشران

3-     کتاب فروشی ها

4-     فهرست کارگزاران

5-     کتاب شناسی ها

6-     مجلات تخصصی

7-     فهرست معرفی اثار مرجع

8-     پایگاها ی اطلاعاتی

9-     راهنمای پایگاه های اطلاعاتی

10-اینترنت

11-نمایشگاه ها

12- منابع نقد و برسی

13- نسخه های نمونه

14- نسخه های ازمایشی رایگان

نیاز سنجی :

تجزیه و تحلیل نیاز های اطلاعاتی جامعه کتابخانه  و رفتاهای اطلاع یابی آنها و تعین نیاز های بالقوه و بالفعل بر اسا س وظایف و ماموریت های خاص هر گروه و اهداف کتابخانه و سازمان مادر میباشد

 

سانسور ونیاز سنجی :

سانسور عبارت است از بررسی و حذف بخش هایی از چیزی مانند کتاب ،فیلم ، نامه وغیره. سانسور معمولا با انگیزه های مختلف سیاسی ، نظامی ، مذهبی ، اخلاقی ، اجتماعی و فرهنگی و توسط بخش های از سازمان های دولتی صورت میگیرد

®عمل سانسور در کتابخانه بیشتر هدف سیاسی ، اخلاقی و مذهبی و فرهنگی دارد

®سانسور بیشتردر متابخانه های عمومی و اموزشگاهی صورت می پذیرد و در کتابخانه های تخصصی ودانشگاهی کمتر اتفاق میافتد

معیار های ارزیابی منابع اطلاعاتی :

1.       محتوای مرتبط و مناسب

2.       قیمت

3.       تاریخ نشر( بطور کلی در زمینه های مختلف موضوعی اعتبار علمی مطالب متفاوت است مثلا فیزیک:4.5سال  گیاهشناسی 10 سال فیزیولوژی 7.2 سال شیمی 8.1 سال زمین شناسی 11.8 سال )

4.       نویسنده

5.       ناشر

6.       سطح(برای ارزیابی یک منابع اطلاعاتی باید به سطح علمی ان توجه کرد یعنی منابعی انتخاب شود که متناسب با سطح علمی مراجعان و جامعه  کتابخانه باشد)

7.       نمایه ، کتاب نامه و فهرست مندرجات

8.       مشخصات فیزیکی ( عبارت انداز صحافی ، تصاویر ، صفحه ارآیی )

     انتخاب مجلات :انتخاب مجلات به عنوان یکی از مهمترین منابع اطلاعاتی مورد نیاز کتابخانه ها و مراکز آموزشی و پژوهشی
می باشد. در بعضی از مراکز تحقیقاتی و دانشگاهی بیشتر از 70 درصد بودجه  کتابخانه صرف تهیه مجلات میشود . استانداردهای کتاخانه های دانشگاهی در ایران توصیه می کند بین 30 تا 70 درصد بودجه کتابخانه جهت خرید مجلات اختصاص یابد

براساس بررسی های بعمل آمده در سال 1374،  5/80درصد کتابخانه های مرکزی دانشگاه ها از روشهای ذهنی برای انتخاب نشریات ادواری لاتین استفاده کرده اند.

مسایل اساسی موجود در انتخاب مجلات:

1-     تعداد زیاد عناوین مجلات و رشد روز افزون بطوری که در رهنمای بین المللی نشریات ادواری Ulrich 250000 عنوان مجله ثبت شده است.

2-     هزینه بالای اشتراک مجلات و افزایش سالانه آن

3-     خرید مجلات،که معمولاً به صورت اشتراک سالانه ست واشتباه درانتخاب،بودجه زیادی از منابع مالی کتابخانه را هدر ميدهد.

4-     تهیه شماره های گذشته مجلات یا ممکن نیست یا در بعضی از مواقع هزینه چندبرابر می خواهد

5-     افزایش شکل الکترونیکی مجلات

6-     اتحاد سیاست دسترسی به جای نگهداری

مهم ترین دلایل رواج نشر الکترونیکی مجلات:

1-     کم بودن هزینه تولید و توزیع

2-     کیفیت بهتر

3-     انتشار و توزیع سریع

4-     جستجو و دسترسی سریع،کاملتر و راحت تر

5-     رسانه های الکترونیکی توان حجم زیادی از اطلاعات دارند

6-     از بین رفتن محدودیت های زمانی و مکانی جهت دسترسی

از مهمترین معایب مجلات چاپی می توان به گرانی کاغذ،هزینه تولید و توزیع،محدویت صفحات چاپی،تاخیر زیاد در چاپ مقالات پذیرفته شده، عدم چاپ بسیاری از مقالات خوب به دلیل محدودیت های خاص اشاره کرد.

اولین سرویس پیش چاپ در حوزه فیزیک توسط پاول گینسپرگ[14] به وجود آمد تا فوریه 1993 حدود 8000 مشترک از چندین مرکز مختلف وجود داشتند که ماهانه 600 مقاله به صورت پیش چاپ ارائه می کند .

امروزه بسیاری از مجلات تنها از طریق اینترنت قابل دسترسی اند و معادل چاپی ندارند. برای مثال کتاخانه ملی استرالیا و کتابخانه ملی بریتانیا و بسیاری از کتابخانه های دیگر در غرب و حتی برخی از کتابخانه های دانشگاهی ایران،ADONIS را خریدند که تقریبا متن کامل 700 عنوان مجله را به صورت روز آمد بر روی دیسک های نوری آورده است.

اشتراک سالانه آدونیس 20000 دلار است اما کتابخانه ها به ازای چاپ هر مقاله حق مؤلف آن را جداگانه پرداخت می کنند.

Ingenta دارای حدود 15 میلیون مقاله است که در این سیستم قیمت هر مقاله،متفاوت و ارسال آن به صورت فاکس یا ایمیل می باشد.دسترسی به متن کامل مقالات رایگان است از حدود 15 میلیون مقاله ( فهرست مندرجات و چکیده مقالات بیش از 28000 عنوان مجله که 6000 عنوان مجله الکترونیکی می باشد.)

Ingenta Select  حاوی حدود 2300000 مقاله از 6000 مجله الکترونیکی که از طریق اینترنت قابل دسترسی است. جستجو در این سایت به اطلاعات توصیفی و چکیده نیز رایگان است. ارسال مقالات این پایگاه همواره به صورت الکترونیکی و همزمان با جستجو و درخواست است اما مستازم پرداخت هزینه است.تمامی مجلات این سایت درIngenta نیز وجود دارد.

معایب مجلات الکترونیکی و تاثیر آن بر دسترسی به مجلات:

تونی کید[15] این مشکلات را به چند دسته مجزا تقسیم کرده است:

1-     شناسایی مجلات الکترونیکی

2-     نحوه دسترسی به مجلات

3-     بعضی از ناشران امکان دسترسی به مجلات الکترونیکی را همراه با شکل چاپی آن فراهم می سازند.

4-     بعضی از مجلات با فرمت HTML و بعضی دیگر به فرمت pdf نوشته شده اند. که هر کدام دارای معایب و مزایای است.

5-     مشکل آگاه کردن مراجعان نسبت به فهرست مجلات الکترونیکی مورد اشتراک و روشهای دسترسی به آن

تونی کید  در خصوص نحوه دسترسی به مجلات الکترونیکی به مسائل زیر می پردازد:

1-     ابزار های دسترسی از قبیل رایانه،مودم،خطوط تلفن و غیره

2-     نرم افزار های مختلف که هرکدام از ناشران برای جستجو و استفاده طراحی کرده اند.

3-     شیوه های متفاوت قیمت گذاری

4-     مشکلاتی مثل روشهای دسترسی ه مجلات الکترونیکی که براساس سیاستهای ناشران متفاوت است.مثل امضای قرارداد با ناشر یا استفاده کلمات عبور

چارلز اوپن هایم[16]  به چند مشکل اساسی جهت استفاده از اینترنت برای کتابخانه ها و انتقال کتابخانه های الکترونیکی به اینترنت اشاره می نماید:

1-     مشکل بازیابی اطلاعات و نرم افزارهای راهیابی به اینترنت

2-     عدم امنیت اطلاعات

3-     مشکل حق مولف

4-     کیفیت اطلاعات

5-     مشکل پرداخت هزینه

روش های انتخاب مجلات:

مهمترین روشهای مرسوم در انتخاب مجلات عبارنت از:

1-     مطالعه میزان استفاده از نشریات

2-     تحلیل های استنادی

مطالعه میزان استفاده از نشریات:

در این روش تعداد دفعات استفاده از مجلات در یک دوره زمانی به کتابخانه ای خاص سنجیده می شود.

تحلیل استنادی :

تحلیل استنادی مطالعه روابط بین منبع اصلی و منابع استناد شده است. و به عنوان یکی از روش های تحقیق کتابسنجی می باشد.

سنگ بنای تحلیل استنادی تشابه بین یک مقاله و مقالات مندرج در فهرست مراجع آن است.

®منابع استناد شده منابعی هستند که نویسنده یک مقاله،کتابی یا سایر منابع اطلاعاتی از آنها استفاده می کند و معمولا به صورت پانویس،فهرست منابع و ماخذ و کتابنامه از آنها ذکر می شود.

تحلیل استنادی دو دسته اند:

1-     تحلیل استنادی منابع ردیف اول

2-     تحلیل استنادی ردیف دوم

®تحلیل استنادی منابع ردیف اول:در این روش مجلات بر اساس تعداد استناد به آنها در منابع ریدف اول مانند مقالات مجلات، کتابها،پایان نامه ها،کتابهای تحقیقاتی یا هر منبع ردیف اول دیگر آمار گیری می شوند تا ازاین  طریق آن مجلاتی را که بیشتر مورد استناد بوده اند را شناسایی و رتبه بندی و مبنای انتخاب قرار دهند.

تحلیل استنادی منابع ردیف دوم:در این روش فهرست های رتبه بندی شده مجلات بر اساس تعداد دفعات استناد در منابع ردیف دوم مانند پایگاه های اطلاعاتی و چکیده نامه ها به دست می آیند یعنی هر چه بیشتر مقالات یک مجله در منابع ردیف دوم نمایه یا چکیده شود از نظر سلسله مراتب در رتبه بالاتری قرار می گیرد.

قانون پراکندگی براد فورد[17] و کاربرد آن در تعیین مجلات هسته:

این قانون می گوید چگونه منابع اطلاعاتی در یک موضوع خاص در مجلات مختلف توزیع یا پراکنده شده اند.براد فورد با استفاده از قوانین ریاضی به این نکته اشاره می کند که درصد کمی از مجلات بیشترین مقالات مهم در یک حوزه موضوعی را منتشر می سازند. وی معتقد است معمولا مجلات در یک حوزه موضوعی به سه گروه عمده تقسیم می شوند که در هر گروه یک سوم مقالات مورد نیاز محققان یافت می شود.

نکته اساسی در قانون پراکندگی براد فورد کمیت هریک از این گروه ها می باشد زیرا:

گروه اول شامل تعداد مجلات کمی در آن حیطه موضوعی هستند که یک سوم مقالات چاپ می کنند .

گروه دوم از جهت کمیت پنج برابر گروه اول است درحالیکه در این گروه نیز یک سوم مقالات مورد نیاز محققان در آن حیطه موضوعی چاپ می شود.

گروه سوم نیز پنج برابر گروه قبلی است اما در این گروه نیز تنها یک سوم مقالات مورد نیاز چاپ می شود.

با اجرای قانون پراکندگی براد فورد در انتخاب مجلات می توان به فهرست زتبه بندی شده ای از مجلات دست یافت که به ترتیب بیشترین مقالات را به چاپ می رسانند.در واقع انتخاب و تهیه گروه اول کمترین هزینه را دارد اما حاوی بیشترین مقالات در آن حیطه موضوعی است به همین ترتیب گروه سوم بیشترین هزینه را دارد در حالیکه مقالات کمتری مرتبط با موضوعات محققان در آنها منتشر شده است.

سیستم های درون خطی ( آنلاین) در ذخیره و بازیابی اطلاعات :

به طور ساده خدمات اطلاعاتی درون خطی را می توان استفاده از فن آوری کامپیوتری به منظور تسهیل در خدمات مرجع تعریف کرد.خدمات اطلاع رسانی درون خطی مورد نیاز کتابخانه ها و محققان آن دسته از پایگاه های اطلاعاتی مستقر در ایران یا خارج از کشور هستند که به ارائه اطلاعات مرجع تمام متن و یا تمام تصویر است .اطلاعات علمی،فنی ،تجاری و ... می پردازند.

شرکت ها یا سازمان های ارائه کننده خدمات درون خطی را میزبان می گویند.

آنها با فراهم کردن سخت افزار ها ، نرمافراز ها و خطوط ارتباطی  منایپسب امکان دسترسی افراد را به یک یا چند پایگاه اطلاعاتی فراهم می کنند . محتوای این پایگاه ها ، اطلاعاتی است که توسط شرکت ها ، سازمان ها و ناشران دیگر و بر اساس نیاز های خاص مخاطبان آنها شناسایی ، تهیه و سازمان دهی شده اند . به این شرکت ها نیز تهیه کنندگان اطلاهاعات می گویند

پایگاه اطلاعاتی[18] و بانک اطلاعات[19]:

جان کانوی پایگاه های اطلاعاتی را دو دسته می داند :

1.       پایگاه های اطالعاتی مرجع

2.       پایگاه های اطلاعاتی منبع .

جان کانوی  پایگاه های اطلاعاتی ارجعی و کتابشناختی را پایگاه های اطلاعاتی مرجع مینامد که جزئیات اصل اطلاعات کتابشناختی کتاب ، مقاله و دیگر منابع اطلاعاتی را نشان می دهد و معمولابیانگر اطلاعات موضوعی از قبیل کلید واژه ، شماره رده بندی و  در بیشتر موارد یا خلاصه ای از مدرک نیز می باشد .

بطور خلاصه، پایگاه های اطلاعاتی مجموعه سازمان یافته از پیشینه های کتابشناختی،چکیده ها یا متن کامل  منابع مربوط به یک موضوع،منطقه،کشور کتابخانه یا مواردی نظیر آن می باشند ، به پایگاه های اطلاعاتی که حاوی متن کامل مدرک هستند یا ماهیت اجاعی ندارند بانک اطلاعاتی نیز اطلاق می شود . در واقع پایگاه اطلاعاتی اععم از بانک اطلاعاتی است یعنی هر بانک اطلاعاتی یک پایگاه محسوب می شود ، اما هر پایگاه اطلاعاتی بانک اطلاعاتی نیست .

انواع پایگاه های اطلاعاتی:

این پایگاه های اطلاعاتی بر اساس محتویات آن به دو گروه عمده پایگاه های اطلاعاتی مرجع و پایگاه های اطلاعاتی منبع تقسیم بندی می شوند.

پایگاه های اطلاعاتی مرجع:

اين پايگاه فرد را برای به دست آوردن اطلاعات بیشتر به منبعی دیگر ارجاع می دهند. مانند چکیده نامه ها و نمایه نامه ها.

پایگاه های اطلاعاتی منبع:

در این پایگاه های لازم نیست برای به دست آوردن اطلاعات بیشتر به منبع دیگر رجوع شود مانند راهنما ها و پایگاه های اطلاعاتی متن کامل.

پایگاه های اطلاعاتی کتابشناختی:

این پایگاه شامل جزئیات کتابشناختی مقالات،کتاب،گزارش و دیگر منابع اطلاعاتی به صورت توصیفی یا تحلیل مقل پایگاه اطلاعاتی LC-Marc که حاوی منابع اطلاعاتی کنگره آمریکاست یا کتابشناسی ملی ایران که شامل فهرست کتابهای موجود در کتابخانه ملی ایران است.یا فهرست مشترکی از موجودی چند کتابخانه در موسسات و مراکز گوناگون باشد.که با یکدیگر همکاری می کنند. مثل فهرستگان کشاورزی،فهرستگان دانشگاه فردوسی مشهد.یا شامل فهرست موضوعی از منابع منتشر شده در کشور خاص یا به زبانی خاص یا بدون محدوه جغرافیایی وزبانی.

این فهرست می تواند شامل زمینه موضوعی بسیار کلی و وسیع باشد مانند Cab Abstract که تقریبا شامل چکیده 11000 عنوان مجله،کتاب،پروانه ثبت اختراعات و غیره در حوزه وسیع کشاورزی است.

®ازنمونه های فارسی چنین پایگاه های می توان به پایگاه اطلاعات جامع که وابسته به مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران است اشاره کرد.

پایگاه های اطلاعاتی ارجاعی:

این پایگاه ها معمولا جستجوگر و به نام و نشان شخص یا موسسه ای خاص و غیره ارجاع می دهد

پایگاه های اطلاعاتی عددی:

در این پایگاه ها اطلاعات به صورت عددی  و با با جداول یا سری های زمانی نشان داده می شوند.

پایگاه های اطلاعاتی عددی-متنی:

این نوع پایگاه های شامل ترکیبی از اطلاعات عددی و متنی است.بسیاری از پایگاه هایی که اطلاعات شرکت ها را ارائه می کنند از این نوع اند.

پایگاه های اطلاعاتی خواص مواد:

این نوع پایگاه ها شامل اطلاعاتی در زمینه خواص فیزیکی،شیمیایی و مکانیکی مواد و ترکیبات هستند.

پایگاه های اطلاعاتی تمام متن:

این پایگاه های اطلاعاتی معمولا حاوی متن کامل منابع اطلاعاتی در یک یا چند زمینه موضوعی خاص است.

پایگاه های اطلاعاتی تمام تصویر:

این نوع پایگاه ها اطلاعاتی حاوی تصاویر کامل منابع اطلاعاتی است .این نوع اطلاعات ممکن است شامل تصویر مقاله،عکس،جداول،نقشه و نمودار و غیره باشد که از طریق اسکنر با همان کیفیت وارد پایگاه می شود.

ADONIS® نمونه ای از این پایگاه است.از نمونه های فارسی می توان به پایگاه اطلاعاتی نمایه از دبیرخانه هیات امنای کتابخانه های عمومی کشور نام برد.

پایگاه اطلاعاتی چند رسانه ای:

پایگاهی است که با استفاده از رسانه های مختلف از قبیل متن،عکس،صوت،تصاویر متحرک و گرافیک،اطلاعات بر روی
محمل های گوناگون رایانه ای ذخیره،پردازش و قابل بازیابی می باشند.

بطور کلی مسائل انتخاب پایگاه های اطلاعاتی سه مرحله هستند:

1-     شناسایی نیازهای اطلاعاتی قبل از انتخاب پایگاه اطلاعاتی

2-     شناسایی و انتخاب پایگاه های اطلاعاتی موجود

3-     انتخاب شیوه دسترسی به این پایگاه های اطلاعاتی.

®پیش از انتخاب پایگاه های اطلاعاتی ،مهمترین مرحله شناسایی نیاز های اطلاعاتی استفاده کنندگان است.

 

مهمترین عوامل موثر در انتخاب پایگاه های اطلاعاتی موجود عبارنتد از:

ارتباط،اعتبار،پوشش،روزآمد بودن،همپوشانی موضوعی،محتویات رکورد،نمایه سازی،نوع انتشارات،هزینه و شهولت استفاده .

ارتباط:

مهمترین و اولین عامل برای انتخاب هر منبع اطلاعاتی برای کتابخانه ارتباط آن با نیاز های اطلاعاتی جامعه کتابخانه است.

همپوشانی موضوعی در پایگاه هایی که از لحاظ موضوعی یکسان هستند با نمایه کردن مجلات خاص در آن زمینه موضوعی           رخ می دهد.

همپوشانی موضوعی نه تنها در پایگاه ها یی که از لحاظ موضوعی یکسان هستند رخ می دهند مانند پایگاه اطلاعاتی لیزا و ایزا که هر دو در حوزه کتابداری و اطلاع رسانی هستند.بلکه گاهی یک پایگاه اطلاعاتی در زمینه موضوعی خاص،زیر مجموعه یک پایگاه اطلاعاتی بزرگتر محسوب می شود.

®هدف از ارزیابی یک منبع اطلاعاتی مانند کتاب یا مجله،ارزیابی عنوان خاص یا جدیدی است که در بازار موجود است و در صورت مثبت بودن نتیجه ارزیابی احتمالا تهیه و در اختیار جامعه کتابخانه قرار می گیرد.

تعریف و اهداف ارزشیابی:

ارزشیابی مجموعه،مطالعه و بررسی منابع اطلاعاتی یک کتابخانه بر اساس اهداف ،جامعه کتابخانه و برنامه های سازمان مادر می باشد به عبارت دیگر ارزشیابی مجموعه،بررسی کل مجموعه و میزان همخوانی آن با اهداف مجموعه سازی است .

®ارزشیابی یکی از مهمترین وظایف کتابداران و مسئولین کتابخانه ها است که باید در برنامه های خود بگنجانند.

مارتین فیگل[20]Œ اهداف اصلی ارزیابی را اینگونه بیان می کند:

1-     جمع آوری اطلاعات برای تصمیم گیری بهتر در مجموعه .

2-     میزان پاسخگویی مجموعه به نیاز های اطلاعاتی استفاده کنندگاه فعلی و آینده.

3-     بیانیه سیاست های توسعه مجموعه به درستی اجرا شده یا خیر؟

4-     ارزیابی کارکرد انتخاب کنندگان فعلی

5-     کاهش سلیقه های شخصی

مهمترین دلایل ارزیابی مجموعه:

1-     تعیین قوت و ضعف مجموعه منابع اطلاعاتی

2-     تعیین اولویت های حفاظت و نگهداری از مجموعه

3-     جمع آوری اطلاعات برای توسعه مجموعه

4-     جمع آوری اطلاعات برای معرفی مجموعه

5-     افزایش مهارت کارکنان توسعه مجموعه از طریق کنکاش عمیق در یک موضوع یا فرم خاصی از منابع اطلاعاتی

6-     مقایسه مجموعه منابع اطلاعاتی کتابخانه با کتابخانه های مشابه

7-     جمع آوری اطلاعات برای برنامه همکاری بین کتابخانه ای در مجموعه سازی

8-     افزایش آگاهی نسبت به متون یک رشته

9-     مقابله با بحران بودجه

مهم ترین روش های ارزیابی مجموعه:

1-     بررسی میزان استفاده از مجموعه: در این روش بر اساس نسبت میان میزان استفاده از منابع اطلاعاتی در یک دوره زمانی خاص با تعداد  کل منابع اطلاعاتی میزان استفاده از مجموعه سنجیده می شود

2-     بررسی مجموعه موضوعی: عبارتست از نسبت بین سهم امانت کتاب در موضوعی خاص در کل امنت وسهم بودجه ای که در آن سال برای خرید آن صرف شده است.با این روش نمی توان منابع مرجع،منابع رزوشده،ادواری ها و دیگر منابعی که به امانت داده نمی شوند را ارزیابی کرد.

3-     بررسی های آماری: در این روش تعداد و کل منابع اطلاعاتی خریداری شده و مقایسه آن با ماه ها و سالهای گذشته و درصد رشدآن، مقایسه تعداد منابع اطلاعاتی بر اساس نوع اطلاعات و مقایسه آن با ماه ها و سال های گذشته،میزان بودجه ریالی و ارزی مصرف شده،مصرف بودجه بر اساس موضوع،نوع منابع اطلاعاتی و مقایسه آن با ماه های و سال های گذشته ،مقایسه اطلاعات آماری کتابخانه با کتابخانه های مشابه در کشور و سایر کشورها و غیره.

4-     نظر سنجی جامعه کتابخانه و میزان رضایتمندی آنها

5-     فهرست های پیشنهادی متخصصان و فهرست های معتبر موضوعی

6-     مدارک استفاده نشده

7-     کتابشنجی:دارای انواع مختلفی است از مهمترین آنها می توان به تحلیل های استنادی منابع ردیف اول و تحلیل های استنادی منابع دوم اشاره کرد.

8-     مطابقت با استانداردها

9-     مشاهده مستقیم

وجین در وازه نامه علوم کتابداری و اطلاع رسانی:

انتخاب منابع اطلاعاتی از مجموعه کتابخانه به منظور حذف یا انتقال به انبار

عوامل و اصول وجین:

در واقع وجین یکی از نتایج ارزشیابی مجموعه می باشد.

دو دلیل عمده در وجین مجموعه عبارتند از:

1-     کمبود فضا برای نگهداری منابع اطلاعاتی جدید

2-     افزایش استفاده از منابع اطلاعاتی از طریق وجین منابعی که دیگر استفاده نمی شود.

 

 

مهم ترین اصول وجین مجموعه عبارتند از:

1-     منابعی که دیگر استفاده نمی شوند.

2-     ویرایش های قبلی منابعی که ویرایش جدید آن وارد کتابخانه شده است.

3-     منابع فرسوده ای که دیگر قابل استفاده نیستند

4-     منابعی که عمر متوسط و مفید آنها تمام شده و محتوای آن کهنه شده است

5-     نسخه های اضافی منابعی که دیگر مورد استفاده نیستند.

 

موانع وجین:

1-     موانع ذهنی: در بعضی کتابخانه به دلایل مذهبی،سیاسی و اخلاقی عمل وجین ممکن است با مشکل مواجه گردد.

2-     موانع اداری-مالی: برخلاف بسیاری از کشور ها در ایران میز،صندلی و قفسه به عنوان اموال ثابت تلقی می شود.

 

منابع وجین شده:

1-     حذف شوند

2-     حذف و ویرایش جدید به مجموعه اضافه شود

3-     حذف شده و همان ویرایش مجددا خریداری شود

4-     صحافی شوند

5-     تمیز و تعمییر گردند

6-     آنها را به مجموعه رزرو و یا انبار منتقل کرد

7-     مجموعه کتاب های امانی را به مجموعه مرجع یا برعکس انتقال داد

8-     اگر در رده بندی اشتباهی رخ دهد،مجددا برای فهرستنویسی ارسال گردد

9-     برای تصمیم گیریهای بعدی به طور موقت از مجموعه خارج شود تا بررسی های دقیق تری صورت پذیرد.

مراحل و روش  های انتخاب:

بطور کلی برای انتخاب منابع اطلاعاتی دو نوع مهارت اصلی نیاز است .

1-     مهارت ذهنی

2-     مهارت عملیاتی یا اجرایی

®انتخاب عمدتا عملی ذهنی است.

بر اساس فرایند های عملیاتی مختلف انتخاب منابع اطلاعاتی دسته بندی های عمده زیر را می توان انجام داد:

1-     انتخاب انفرادی

2-     انتخاب گروهی

3-     بر اساس مطالعات و بررسی های آماری

4-     انتخاب در شرایط خاص(برگزاری نمایشگاه ها )

 

اینترنت و انتخاب منابع اطلاعاتی:

بسیاری از ناشران،تولید کنندگان اطلاعات،شرکت ها،سازمان های علمی و پژوهشی دانشگاه ها و حتی افراد و دانشمندان اطلاعات خود را از طریق اینترنت به طور مستقیم در دسترس قرار می دهند.از این رو در بسیاری از موارد شاهد حذف نقش واسطه ای کتابداران در انتخاب و سفارش منابع اطلاعاتی اینترنتی می باشیم.

®از مهمترین مراحل انتخاب منابع اطلاعاتی دسترسی به ابزارهای انتخاب استه به طوری که بدون دسترسی به این ابزارها آگاهی از انبوه اطلاعات منتشر شده در سطح جهان ناممکن است.

 

تاثیر اینترنت بر تولید اطلاعات و رفتارهای اطلاع یابی استفاده کنندگان:

یکی از مهمترین دستاوردهای اینترنت تاثیر آن بر تولید اطلاعات و رفتارهای اطلاع یابی محققان و پژوهشگران است.مجلات علمی چاپی که از ابزارهای مهم برای ارائه و معرفی پژوهش های علمی و یا دسترسی به آخرین دستاوردهای علمی است به دلایل گوناگون توان پاسخگویی به درخواست های محققان و پژوهشگران را ندارند.

 

مهم ترین دلایل ناتوانی پاسخگویی مجلات چاپی  به نیاز مندیهای محققان و پژوهشگران:

1-حجم زیاد تولیدات علمی.2- کمبود تعداد مجلات علمی برای چاپ تمامی مقالات.3- سیاست های ناشران در رتبه بندی مقالات و عدم چاپ بسیاری از مقالات معتبر و با ارزش.4-عدم وجود مجلات تخصصی در بعضی موضوعات..5-هزینه زیاد تولید و توزیع مجلات.6- گرانی مجلات و ناتوانی کتابخانه ها و محققان در تهیه آنها

 

انواع سفارش:

1-     سفارش مستقیم: در این نوع سفارش منابع اطلاعاتی مورد نیاز به طور مستقیم از تولید کننده یا ناشر دریافت می گردد.

2-     سفارش غیر مستقیم: در این نوع سفارش کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی به جای ارتباط مستقیم با ناشران و تولید کنندگان اطلاعات از واسطه ها استفاده می کنند.

 

مهم ترین واسطه ها در تهیه منابع به روش غیر مستقیم :

کتابفروشی ها،کارگزاران کتاب،کارگزاران پیایندها،مراکز پخش و توزیع کتاب،فروشگاه های الکترونیکی و فراهم آورندگان اطلاعات

ابسکو:

     از کارگزاران معتبر تهیه ی انواع منابع اطلاعاتی مانند کتاب،مجله،پایگاه های اطلاعاتی و مقاله برای کتابخانه ها و افراد
می پردازد. در 21 کشور نمایندگی محلی دارد.کتابخانه ها با استفاده از خدمات کتاب ابسکو می توانند در بیش از 2 میلیون پیشینه کتابشناختی جستجو کنند و بعد از انتخاب بطور مستقیم در همان لحظه کتاب را سفارش دهند و هزینه آن را بپردازند.

ابسکو، دارای یک پایگاه اطلاعاتی حاوی شماره های گذشته بیش از 2000 عنوان مجله است که بصورت رایگان می توان از آن استفاده کرد.

سوئتز:

نمونه ای از کارگزاران مجله می باشد که علاوه بر اشتراک مجله خدمات مربوط به اشتراک پایگاه های اطلاعاتی و جستجو در مجلات الکترونیکی و خدمات تحویل مدرک نیز می پردازد.

شرایط ویژگی های کارگزار مناسب:

1-     سرعت  2- مسائل مالی 3- جامع بودن4- تهیه انواع منابع اطلاعاتی5- انعطاف پذیزی6- تخصص موضوعی7- مهارت های ویژه8- خدمات ویژه9- نمایندگي10- توانایی دریافت الکترونیکی درخواست ها و پاسخگویی به آنها-11-شهرت

انواع سفارش:

1-     سفارش سفید مهر: در این روش تمامی انتشارات یک ناشر یا سازمان خاص با تخفیف ویژه دریافت می شود.و حق برگشت آنها برای کتابخانه وجود ندارد

2-     سفارش به شراط بازبینی: تخفیف در این روش معمولا کمتر از سفارش سفید مهر است اما مزایای آن اینست که نه تنها کتابخانه،منابع اطلاعاتی را سریع دریافت می کند بلکه امکان عودت منابع اطلاعاتی غیر مرتبط موجود است.

3-     سفارش دائم: معمولا این روش برای سفارش مجلات،پایگاه های اطلاعاتی یا کتاب هایی بکار می رود که به صورت سری انتشاراتی یا دوره های زمانی متفاوت منتشر می شوند.

4-     سفارش ائتلافی : در این سفارش یک یا چند کتابخانه که دارای اشتراک موضوعی هستند یا در یک منطقه جغرافیایی واقع شده اند و یا دارای وابستگی سازمانی خاص هستند با هم ائتلاف کرده و بطور مشترک از آن استفاده می کنند.

مراحل سفارش:

1-     ارسال یفارش

2-     دریافت سفارش

برخی نکات مهم در دریافت منابع اطلاعاتی عبازتند از:

1-     در بعضی مواقع بر اساس قرارداد به محض دریافت نسخه روزآمد پایگاه های اطلاعاتی،لازم است نسخه های قبلی را به ناشر برگردانده شودو یا توسط کتابخانه معدوم گردد.

2-     درصورتیکه محتویات بسته های پایگاه های اطلاعاتی با سفارش کتابخانه مطابقت نداشته باشد باز کردن چسب های مخصوص،که بر روی آنها هشدار های لازم درج شده است،به منزله قبول محتویات بسته بندی است و مشکلاتی را در استرداد پایگاه به وجود می آورد.

کار های دوره ای:

1-     پیگیری سفار ش های دریافت نشده

2-     پیگیری سفارش های ناقص

3-     روزآمد کردن بایگانی های سفارش

4-     بازبینی سوابق درخواست های معوقه.

مهم ترین ویژگی های کار سفارش :

1-     تنوع فعالیت ها و تغیرات روز افزون آن

2-     ارتباط کاری تنگاتنگ با سایر خش های اداری و سایر بخش های سازمان

3-     ارتباط زیاد با بازار نشر و توزیع

4-     پیگیری

 

خدمات تحویل مدرک:

در سال 1994 بخش امنت بین کتابخانه ای و خدمات تحویل مدرک ایفلا نام خود را به خدمات تحویل مدرک و امانت بین کتابخانه تغییر یعنی واژه خدمات تحویل مدرک مقدم بر واژه امانت بین کتابخانه ای شد .

امانت  بین کتابخانه ها به  مواردی اطلاق میشود که  مواد  و منابع اطلاعاتی عودت داده شوند در حالی که خدمات تحویل مدرک مربوط به مواردی است که منابع اطلاعاتی ارسال شده عودت داده نشوند .مانند نسخه برداری از مقاله های مجلات عده ای معتقدنت در صورتی که ارسال مدارک مبنای تجاری و انتفاعی داشته باشد تحویل مدرک در صورت غیره انتفاعی بودن امانت بین کتابخانه ای محسوب می شود .

گساوی،تحویل مدرک را اینطور تعریف کرده است:

منظور از خدمات تحویل مدرک  نسخه برداری از مدرک یا تهیه نسخه الکترونیکی آن به منظور ارسال به شرکت ها یا موسسات خارج از سازمان مربوطه جهت انتفاع یا دریافت هزینه عملیات می باشد در صورتی که ارسال مدرک فقط برای انتفاع باشد خدمات تحویل مدرک تجاری محسوب میشود .

تعریف امانت بین کتابخانه ای :

1-     فدراسیون انجمن های بین المللی کتابداری (ایفلا):

فرایندی است که یک کتابخانه منابع اطلاعاتی مورد نیاز استفاده کنندگانش را از کتابخانه های دیگر دریافت می کند و آن منابع در کتابخانه ی در خواست کننده وجود ندارد .

®منابع اطلاعاتی درخواست شده به طور موقت امانت گرفته می شود یا به صورت چاپی یا راینه ای نسخه برداری میگردد.

2-     دانشنامه کتاب داری واطلاع رسانی :

الف) ترتیب همکاری میان کتاب خانه ها که طی آن یک کتابخانه میتواند مواد کتابخانه دیگر را به امانت بگیرد

ب)  واسپاردن مواد و منابع یک کتابخانه به کتابخانه دیگر .

مهم ترین ابزار ها و روش ها برای انتقال اسناد عبارتند از:

1-     پست

2-     دورنگار

3-     انتقال دیجیتالی

4-     پایگاه های اطلاعاتی متن کامل

5-     نشر الکترونیکی

6-     کارگزاران اطلاعات

مهم ترین معیارهای انتخاب کارگزاران مقالات عبارتند از:

هزینه،سرعت،جامعیت،تهیه منابع از کارگزاران دیگر،روش ارسال،جستجو در پایگاه های اطلاعاتی و موجودی منابع،ارائه خدمات ویژه،روش پرداخت،روش درخواست منبع

همکاری بین کتابخانه ای :

این همکاری ممکن است در سطح محلی،منطقه ای،ملی یا بین المللی باشد.

1-    اینیس( خدمات بین المللی اطلاع رسانی هسته ای):

یکی از طرح های همکاری بین کتابخانه ای بین المللی است که تمامی کشور های عضو سازمان بین المللی انرژی اتمی با آن همکاری می کنند و سازمان مادر آن در ژنو است و اطلاعات ارسالی برای آن مبنای تولید چکیده نامه Atom index  می باشد.

2-   اگریس ( سیستم اطلاع رسانی کشاورزی) :

این طرح توسط فائو،یکی از ارگان های وابسته به سازمان ملل برای جمع آوری اطلاعات مربوط به کشاورزی در کشور ایتالیا مر کز این سازمان انجام می گیرد.

 

 

3-  کنترل جهانی کتابشناختی و مارک بین المللی ( یو بی سی آی ام):

این طرح توسط ایفلا به منظور کنترل اطلاعات کتابشناختی در سطح بین المللی در سال 2003 به اتمام رسید .این سیستم پایه و اساس نظام " مارک" ملی جدید است و هدف آن تولید فرمت مبادله " مارک" بین کشور هاست.

4-  دسترسی جهانی به انتشارات ( یو ای پی):

هدف این طرح دسترسی تمامی استفاده کنندگان به اطلاعات مورد نیاز در هر مننطقه ای از جهان می باشد.این  طرح در سال 2003 به اتمام رسیده است.

مهم ترین دلایل رشد امانت بین کتابخانه عبارتند از:

1-     کمبود بودجه

2-     کمبود نیروی انسانی

3-     جلوگیری از دوباره کاری و استفاده بهینه از منابع یکدیگر

4-     گسترش تولید فهرست مشترک منابع اطلاعاتی و اطلاع رسانی از منابع دیگر کتابخانه ها

5-     استفاده وسیع از فناوری جدید برای تولید فهرست مشترک،ارسال درخواست ها و انتقال مدرک

 

دلایل موفقیت امانت بین کتابخانه ای در کشور آمریکا:

1-     دسترسی وسیع به اطلاعات کتابشناختی

2-     شبکه ارتباطی و اطلاعاتی وسیع و قدرتمند

3-     نظام اطلاع رسانی و استاندارد مورد نیاز

®ایالات متحده آمریکا نمونه بسیار موفق نظام امانت بین کتابخانه ای می باشد.در سال بیش از 25 میلیون امانت بین کتابخانه ای انجام می دهد.

از مهمترین فهرستگان مشترک تولید شده در آمریکا :

1-     فهرست درون خطی کتابخانه کنگره

2-     فهرست جهانی که این فهرست،حاوی 49 میلیون رکورد اطلاعات کتابشناختی مربوط به کتابخانه های عضو oclc است و هر 12 ثانیه یک رکورد جدید به آن اضافه می شود.

OCLC سازمانی است غیر انتفاعی که بیش از 43559 کتابخانه از 86 کشور عضو آن هستند و از سال 1976 بیش از 127 میلیون امانت بین 6928 کتابخانه در سطح جهان انجام شده است.

3-Conser  این پایگاه حاوی فهرست مشترک ادواری های موجود در ایالات متحده و کانادا است.

معرفي  ابزار هاي انتخاب منابع اطلاعاتي:

منابع فارسي:

1-     خانه كتاب ايران،راهنماي ناشران ايران

2-     راهنماي مجله ها و روزنامه هاي ايران،1373

3-     شبكه اطلاع رساني كتاب ( سايت)

4-     كتابدار

5-     كتابشناسي ملي ايران و نمايه ملي ايران

6-     مركز اطلاعات و مدارك علمي ايران

7-     نمايه،مندرجات نشريات علمي و فرهنگي كشور

8-     كتاب هفته

® خانه كتاب ايران: شامل اطلاعات مربوط به ناشران فعال در سراسر كشور

®راهنماي مجله ها و روزنامه ها ايران1373: حاوي اطلاعات كليه مجلاتي كه به فارسي يا زبان هاي ديگر در ايرام منتشر مي شود و همچنين بولتن ها و خبرنامه هايي كه علاوه بر اخبار داخلي حاوي مقالات تحقيقي نيز باشند.( ترتيب انتشار اين راهنما سالانه است)

®شبكه اطلاع رساني كتاب(سايت): اطلاع رساني در حوزه صنعت نشر مي باشد.

®كتابدار: اطلاع رساني در حوزه كتاب،كتابداري،كتابداران،صنعت نشر و بسياري از موضوعات ديگر مربوط به كتابخانه ها و كتابداري

®كتابشناسي ملي ايران و نمايه ملي ايران: حاوي اطلاعات توصيفي و تحليلي كتابهايي است كه براساس قانون واسپاري،ناشران و نويسندگان به كتابخانه ملي ايران ارسال مي كنند.

®مركز اطلاعات و مدارك علمي ايران: اين پايگاه هاي اطلاعاتي حاوي اطلاعات كتابشناختي يا چكيده منابع اطلاعاتي در زمينه هاي علوم انساني،علوم پايه،علوم پزشكي،فني،مهندسي و هنر و معماري مي باشند.

® مدارك نمايه شده شامل انواع منابع اطلاعاتي مثل كتاب،مقاله،مجلات،مقاله همايش ها،گزارش و پايان نامه مي باشد.

نمايه،مندرجات نشريات علمي و فرهنگي كشور:حاوي فهرست مندرجات،مجلات علمي كه علاوه بر اطلاعات توصيفي حاوي متن كامل مقالات نيز مي باشد.

كتاب هفته: حاوي اطلاع رساني در حوزه نشر و معرفي تازه ترين كتاب هايي است كه توسط ناشران دولتي يا خصوص داخلي منتشر شده است.

منابع انگليسي:

Amazon: يكي از فروشگاه هاي بزرگ الكترونيكي در اينترنت است كه از طريق آن مي توان به سفارش بيش از 5 ميليون كتاب،ديسك نوري،نوارهاي ويدئويي و ديسك هاي ويدئويي چند منظوره پرداخت.

Books in print(BIP): حاوي بيش از  500/3 هزار ركورد كتاب موجود در بازار است كه توسط ناشران آمريكايي منتشر شده است.

The British Nationnal Bibliography(BNB) : فهرست كتاب هاي موجود در كتابخانه ملي بريتانيا

Cumulative Book Index(CBI): حاوي اطلاعات كتابشناختي كتابهاي انگليسي زباني است كه در سراسر دنيا منتشر مي شود.